Даведнiкi пiсьменнiка, гiсторыка, энцыклапедыста Леанiда Маракова «Рэпрэсаваныя грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi»

Пра пiсьменнiка Бiблiяграфiя Даведнiкi Валеры Маракоў Прэса Навіны Гасцявая кнiга Сувязь

Галоўная » Проза  » Непамяркоўныя Аповеды пра рэпрэсаваных і іх нашчадкаў. Рэпрэсаваных, але не зломленых...

Санька: 1. Валюша

«Якi ў мяне сынок малайчына», — уздыхнула Валюша, гледзячы на Саньку. У гэтым халодным сутарэннi з невыносна агiдным пахам прарослай бульбы яны пражылi ўсю восень. Асаблiва цяжка даўся апошнi месяц. Лiстапад нiколi не бывае ў iх краях цёплым, але такога, каб з дня ў дзень халадэча, вецер i нi сняжынкi з неба, — яна не памятала. І чым угнявiла Бога? За што няшчасцi адно за адным валяцца на яе галаву? Гэтае гнілое сутарэнне загонiць яе ў магiлу. Ды каб жа яе! Сябе не шкада. Вось Санька! За што яму такiя пакуты? Сынок, праўда, малайчына, маўчыць, не скардзiцца. Толькi калi яго худзенькае цельца пачынаюць калаціць дрыжыкі, абдымае яе i шэпча: «Мамка, мамка, а ці хутка лета?»

У Валюшы самі па сабе пасыпалiся слёзы, нешта няўлоўнае сцiснула грудзi. Яна ледзь не заплакала ад крыўды і болю, але стрымалася, хуценька прыкрыла сабе далоняй рот: Санька толькi што заснуў i мог прахапiцца. Сон у яго быў трывожны. Як нi старалася Валюша прытуляць яго да сябе, саграваць сваім целам, гэта не надта памагала: пад раніцу і сама пакрывалася курынаю скураю, а нос i шчокi рабіліся ледзянымі.

Яшчэ задоўга да свiтання Валюша асцярожна, вобмацкам падымалася па сцёртых, слiзкiх ад плесенi прыступках наверх i трапляла ў малюсенькую куханьку. Не ўключаючы святла, каб не пабудзiць бурклiвую гаспадыню, распальвала керагаз i цiхутка ставiла на яго кубак з вадою: гатавала сабе i сыну гарбату. Дзякаваць Богу, выхадныя перажылi, цяпер Санька зноў цэлых пяць дзянькоў будзе ў цяпле ў дзiцячым садку.

У садок яны прыязджалi як мага раней — за гадзiну, а то i больш, да таго, чым першыя бацькi прыводзiлi сваiх дзяцей: хацелася хутчэй патрапіць у цяпло. Балазе, ведала Валюша — старому вартаўнiку (яму цудам удалося выжыць у галодныя пасляваенныя ў Паўночна-Уральскiм канцлагеры) не спалася і ён чуў іх здаля. Валюша i ў дзверы не паспее пастукаць, а яны, нiбы чароўныя, адчынялiся самi, i Вiкенцiй Львовiч з усмешкай на твары вiтаў iх з парога:

— Ну што, раннiя пташачкi, змерзлi, пакуль дабiралiся? Хутчэй уваходзьце! Хутчэй!

Яны не ўваходзiлi — уляталі. I адразу кiравалiся ў прасторны пакой загадчыцы, уладкоўвалiся на невялiчкай канапцы, прысунутай амаль упрытык да батарэі.

Ах, якая цяплынь!

Вiкенцiй Львовiч адразу ж частаваў iх хатнiмi пiражкамi з варэннем цi капустай, спечанымi яго гаспадынькай — так ён называў сваю жонку, былую зняволеную таго ж Паўночна-Уральскага (да васьмi гадоў канцлагера асудзiлi шаснаццацiгадовую дачку «ворага народа» — святара Мiнскага Петра-Паўлаўскага сабора). Са старэнькага тэрмаса налiваў у шырокiя чайныя кубачкi каву, побач ставiў конаўку з малаком.

Пэўна, акурат хвiлiны, праведзеныя разам з Вiкенцiем Львовiчам, i дапамагалi Валюшы пратрымацца выхадныя, а папраўдзе — суботу i нядзелю, бо называць выхаднымi гэтыя чорныя, халодныя, з пранiзлiвым пахам гнiлой бульбы днi ёй аніяк не выпадала. Можна было б, канечне, пайсцi ў кiно цi ў цырк, але для гэтага трэба мець грошы, а iх вечна не хапае. Нi разу Валюша не магла пратрымацца ад зарплаты да авансу, каб не пазычыць. Не атрымліваецца ў яе з эканомiяй: возьме ды й купiць сыну апельсiн, шакаладку цi яго любiмы бела-ружовы зефiр у брыкецiках. Спахопiцца, а трох, а то i чатырох рублёў — яе аплаты за дзень — як i не было! Так i не навучылася Валюша гарадскому жыццю, раскладванню сямейнага бюджэту на частачкi. Ды й якi там бюджэт, якая сям’я? Яна і Санька. Быў у iх, як і ў людзей, бацька i муж, ды бяда забрала.

Гэта здарылася пяць гадоў назад. Чужыя — акурат чужымi Валюша потым iх увесь час i называла — заявiлiся да iх у адну з лютаўскiх начэй. Заявiлiся, нiбы чакалi таго моманту, калi Уладзiмiр прывязе яе з Санькам з радзільні. Прыйшлi i забралi мужа — яны нават не паспелi Саньку спаць пакласцi.

Чужыя нiчога не тлумачылi, не патрабавалi, нават не павышалi голасу. Моўчкi абшукалi iх два яшчэ не абжытыя пакоi, нядаўна прыбудаваныя да бацькоўскага дома, — з ложкам, невялiкiм буфетам, абедзенным сталом i некалькiмi табурэткамi — i, звяртаючыся да Уладзiмiра, сказалi толькi адно слова: «Збiрайцеся».

Сказалi i выйшлi. Культурнымi выстаўлялі сябе, далi час на зборы. Маўчаў, як знямелы, i Уладзiмiр. Нейкая агульная таямнiца злучала яго i чужых — так падумала тады Валюша. Потым мужавы бацькi патлумачылi: сын не хацеў, каб яна ведала, што арыштаваны ён як палiтычны, а значыць, як здраднiк радзiмы.

«Няўжо трыццатыя гады вярнулiся?» — жахнулася Валюша. Бабка расказвала, як тады, гэтак жа ноччу, энкавэдысты арыштоўвалi дзеда. I больш яны яго не бачылi.

Валюша мужа пабачыла. Даволi хутка. Апошнi раз…

Ужо каторы дзень прастойвала яна ля турэмных варот — ажно да цемнаты. Прастойвала дарма: спаткання ёй так i не давалi. Не чуючы спруцянелых ног i заходзячыся ад думкі: як там Санька? — зноў нi з чым вярталася дадому.

Яшчэ здалёк убачыла якогась мужчыну — ён ляжаў ля iхніх веснiц. Раптам ён прыўзняў галаву i пачаў лапаць, бы сляпы, па веснiцах рукамi, няйнакш спрабуючы iх адчынiць. Валюша не спалохалася: чалавек хутчэй быў хворы, а не п’яны. Падбегла, нахiлiлася памагчы яму i — ледзь не асунулася долу: гэта быў Уладзiмiр!

Ён не змог патлумачыць, што з iм здарылася — быў не пры памяці. У непрытомным стане яго i ў бальнiцу забралi. Потым перавезлi ў другую. Праз колькi часу — у трэцюю, у iншы горад. Там ягоны след і прапаў. Сказалi, што хворы пайшоў на папраўку i яго выпiсалi: у сям’i, маўляў, хутчэй акрыяе. Але дадому Уладзiмiр не прыйшоў… Валюша кідалася куды толькі магла, ездзiла, пiсала, шукала мужа, дамагалася справядлiвасцi: хто збiў яго да страты прытомнасцi, за што, чаму яго выпiсалi не папярэдзiўшы? Прабiлася ў прыёмную вялiкага начальнiка з органаў, але той з усмешкаю адмахнуўся: «Ды што вы сабе думаеце? На што намякаеце? З чаго пачалося? З арышту? Э-э, тут, ведаеце, не гестапа, шаноўная. Вашага мужа i пальцам нiхто не крануў. Правялi толькi прафiлактычную гутарку. А што вы думалi? Ведаеце, кiм быў ягоны бацька?» Валюша ведала — але не апускала рук, шукала, спадзявалася...

Неяк, на трэцi год пасля знiкнення Уладзiмiра, яе выклiкалi ў парткам камбiната. Яна пайшла на камбiнат, калі Саньку толькi-толькi споўнiлася два гадкi. А што было рабіць? Неўзабаве пасля прапажы мужа памерла свякроў, і яе далёкiя сваякi, што атрымалi дом у спадчыну, прадалi яго. Валюша з сынам аказаліся на вулiцы. Тады яна i пайшла вучанiцай на камбiнат. І яшчэ рада была, бо Саньку ўзялi ў камбiнатаўскi дзiцячы садок. Праз месяц-другі самастойна стала за станок, старалася, не шкадавала сiл. Хутка яе прыкмецiлi, прызначылі брыгадзiрам, паставiлi старшай над такiмi ж, як сама, нядаўнiмi вучанiцамi, абяцалi даць пакой у iнтэрнаце, накiраваць на вучобу ў тэхнiкум. Таму й не спалохалася выклiку ў парткам. І толькі ўжо ля самых дзвярэй чамусьці ёкнула ў яе сэрца — не к дабру гэта!

У вялiкiм светлым кабiнеце строга папярэдзiлi: не трэба турбаваць, тузаць без дай прычыны адказных савецкiх i партыйных таварышаў. I нечакана дадалi: «Вы што, па вёсцы засумавалi?» Яна не так зразумела, як адчула, што гэта не намёк, а пагроза, i — спалохалася. У вёску, дзе не было нават электрасвятла? Божа баранi! У iх Забалоццi не толькi святла цi газу — добрай дарогi няма. Праўда, i савецкая ўлада туды не надта дайшла. Ацалелi неяк хутары. Прытаiлiся ў 30-я, у 40-я было не да iх, а ў 50—60-я — таксама. Так i прастаялi — без дарогі, без святла. Усё жыццё — без святла. Вакол — балота, балота, балота. Вяртацца туды Валюша не хацела. У горадзе, нават у гэтым халодным і сырым сутарэннi, была хоць надзея. Маленькая, як акенца ў iхнім пакойчыку, але была.

Вiкенцiй Львовiч дапамог Валюшы скiнуць палiтэчка. Раней яна старалася рабiць гэта сама: саромелася выстаўляць на чужыя вочы працёртую сям-там падшыўку. Але потым перастала. Вiкенцiй Львовiч далiкатна нiколi нi аб чым iх не распытваў, расказваў-весялiў iх больш сам. Валюша здзiўлялася, як пасля столькiх гадоў зняволення можна заставацца такiм дабрадушным, усмешлiвым, у шмат чым нават наiўным, верыць у лепшае заўтра. Побач з iм i яна, Валюша, адчувала сябе больш упэўнена, дзякуючы яму не здалася, не зламалася.

— Мой маленькi чалавечак, — як заўсёды з пяшчотнай жартаўлівасцю падступiўся да Санькі Вiкенцiй Львовiч. — А цi ведаеш ты, чым адрознiваецца добры прадстаўнiк чалавечага роду ад злога?

— Ведаю! — тут жа адказаў Санька. — Добры — гэта вы, дзядзька Вiкенцiй. Добры — той, ля каго цёпла. Мама таксама добрая. А злая — наша гаспадыня. Не дазваляе ранiцаю ўключаць святло. Таму мама i пазбiвала ў цемры ногi аб прыступкi.

— Піце каву, пакуль не астыла! — паспрабаваў Вiкенцiй Львовiч адвесцi Саньку ад сумных думак. — I пернiкi бярыце…

* * *

Цёплыя дзетсадаўскiя днi праляцелi для Санькі імгненна.

Познiм суботнiм вечарам ён ляжаў у сутарэннi на целагрэйцы, што служыла яму матрацам, i глядзеў на маленькую, але вельмi яркую зорачку. Глядзеў i здзiўляўся: ад яе патыхала цеплынёю. Праз iх урослае ў зямлю акенца, шыбкі якога за дзесяцiгоддзi былі нiбы зашмараваныя наждачнаю паперай, не можа пранiкнуць не толькi халоднае зіхценне далёкай зоркi, але i зыркi прамень спякотнага сонца. Чаму ж яму цёпла? Санька ўсмiхаўся — у сне. Ён любiў, калi неўпрыкмет наплываў сон. Толькi тады i быў шчаслiвы. А яшчэ — калi яго цалавала мама i калi на парозе дзiцячага садка iх сустракаў сiвы да апошняга валаска дзядзька Вiкенцiй.

Гэтаю ноччу выпаў снег i неяк адразу аціх вецер, а разам з iм адвалілася і сцюжа. Пацяплела. Яны праспалi з мамай да такое позняе пары. Упершыню яны смяялiся ранiцай. Снег на дварэ! Санька быў шчаслiвы. З абуджэннем прыйшлі не праціўныя дрыжыкі, не люты холад, які цягам ночы быццам мацнеў, каб уранку зусім замарозіць цябе, а цяпло заснежанай ранiцы, нечаканае i радаснае.

«Вось каб так заўсёды!» — усмiхнуўся Санька, дакрануўшыся да мамiных цёплых рук.

«Не раскрывайся, маленькi мой», — упершыню без ценю трывогi ўсмiхнулася мама i схавала сынавы ручкi пад коўдру.

Праз дзесяцiгоддзi сатрэцца з Санькавай памяцi i тое сутарэнне, i яго злая гаспадыня, i яшчэ шмат чаго непрыемнага, ад чаго пазбаўляецца чалавечая памяць, абараняючы яшчэ слабы юны арганiзм ад усяго нялюдскага, непатрэбнага, што можа прынесцi яму шкоду. Не забудзе Санька толькi мамiны вочы. Будзе помнiць iх i пасля таго, як яны закрыюцца назаўсёды.

«Не раскрывайся, маленькi мой», — папярэджвалi яны ў цяжкiя хвiлiны жыцця.



Галоўная вуліца Мінска. 1880-1940 / Кніга 2



Галоўная вуліца Мінска. 1880-1940 / Кніга 1



Валеры Маракоў. Лёс. Хроніка. Кантэкст



Вынiшчэнне



Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991.



Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. Рэпрэсаваныя Настаўнікі



Толькі адна ноч



Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- i царкоўнаслужыцелi Беларусi. 1917-1967.



Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- i царкоўнаслужыцелi Беларусi. 1917-1967.Том 2



Ахвяры i карнiкi.



Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917-1964



Рэпрэсаваныя медыцынскiя i ветэрынарныя работнiкi Беларусi. 1920-1960



Планъ губернскаго города Минска 1873 года



Планъ губернскаго города Минска 1888 года



Планъ губернскаго города Минска 1911 года



100 мiнiяцюр



Непамяркоўныя



100 миниатюр



Непримиримые



Сшытак



Яны не ведалі



Рассказы



Непамяркоўныя


Паэзiя Валерыя Маракова


Пялесткі (1925)



На залатым пакосе (1927)



Вяршыні жаданняў (1930)



Права на зброю (1933)



Лірыка (1959)



Вяршыні жаданняў (1989)



Рабінавая ноч


 
 

© Леанiд Маракоў, 1997-2016.
Выкарыстанне матэрыялаў сайта для публікацый без дазволу аўтара забаронена.

Распрацоўка i дызайн сайта - студыя "Каспер".