Даведнiкi пiсьменнiка, гiсторыка, энцыклапедыста Леанiда Маракова «Рэпрэсаваныя грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi»

Пра пiсьменнiка Бiблiяграфiя Даведнiкi Валеры Маракоў Прэса Навіны Гасцявая кнiга Сувязь

Галоўная » Проза  » Непамяркоўныя Аповеды пра рэпрэсаваных і іх нашчадкаў. Рэпрэсаваных, але не зломленых...

1975-ы

Ён iшоў не побач, а ззаду, метры за чатыры-пяць ад мяне, акуратна вытрымлiваючы дыстанцыю. Я мог уцячы ад яго, а мог i завалiць (як кажам мы, барцы) гэтага канваiра ў цывільным. Але… наперадзе чакалі экзамены, і я павінен быў іх здаць. Прытым — здаць на выдатна. I паступiць у iнстытут. Абавязкова паступiць! У нашай сям’i і сярод родзічаў, тых, хто насіў наша прозвiшча, няздараў не было. Двое, праўда, не скончылi вучобы, але не па сваёй віне, а з прычыны іх гвалтоўнай смерці.

Цывільны паказаў мне на жалезныя дзверы i цiха, але выразна сказаў:

— На тую вунь кнопку нацiснi, калi ласка.

«Хоць i фамільярнае ты, а ўсё ж — калi ласка, — адзначыў я сам сабе. — Кадэбэшнiкi — не мянты! Iншы клас. Як вяшчаюць варожыя галасы — вышэйшы».

Я ўтапiў даволi высока размешчаную кнопку званка (вiдаць, каб дзецi не дурэлi, — дом упiраўся ў агароджу школы-iнтэрната), агледзеўся i здзiўлена прыкiнуў: цэнтр горада, звычайны жылы дом i раптам — уваход з тарца. Не прыпамiнаю, каб хоць у адным жылым пяцiпавярховым доме я калi-небудзь бачыў дзверы ў тарцовай сцяне.

Адчынiў iх «таварыш» значна старэйшы за майго праважатага i вельмi ветлiва, спакойна павітаўся:

— Добры дзень, Аляксандр Уладзiмiравiч. Праходзьце, калi ласка.

«Цiкава, — не пераставаў я здзiўляцца. — Што зноў “калi ласка” — гэта зразумела: стыль у iх цяпер такi, цывiлiзаваны. А вось зварот па бацьку насцярожвае».

Праз невялiчкi калiдорчык мы прайшлi ў светлы, хоць i шчыльна заштораны пакой.

— Сядайце, — цi то загадаў, цi то запрасiў старэйшы таварыш.

Апускаючыся на крэсла, я заўважыў, як ён зрабiў знак майму праважатаму, і той выйшаў. Але не проста выйшаў, а зачынiў за сабою дзверы і паторгаў за ручку — праверыў, цi зашчоўкнуўся замок.

«Гэтым сведкi не патрэбныя, — не без іроніі адзначыў я. — Нават свае».

— Аляксандр Уладзiмiравiч, — пачаў старэйшы, — вы чалавек малады… Дарэчы, не пакрыўдзiцеся, калi я буду зваць вас проста Аляксандрам? Не? Добра. Дык вось, як я ўжо казаў, чалавек вы малады, i ўсё жыццё ў вас наперадзе. I нам, паверце, не хацелася б, каб яно збочыла на слізкую дарожку. Вы без троек заканчваеце школу, наперадзе — iнстытут. Увогуле, усё ў вас iдзе, скажам шчыра, добра, нават выдатна. Але ёсць адна сумная акалiчнасць. Здагадваецеся якая? Не? А трэба было б! Вашая дапытлівасць. Гэтая слабасць, ці ведаеце, многiх загубiла. Я разумею: малады, няўрымслівы розум, жаданне ведаць болей за iншых. Усё гэта варта пахвалы! Але жаданне ведаць тое, чаго не трэба ведаць, а галоўнае — спробы несці такія сумніўныя веды ў масы — гэта ўжо не дапытлівасць, а нешта горшае…

Я не ўцяміў, куды ён хіліць. «“Дапытлiвы розум, жаданне ведаць больш за iншых...” Што тут кепскага? Каму могуць пашкодзіць лішнія веды? А што азначае — “ведаць тое, чаго не трэба ведаць”? Я проста хацеў знаць праўду, рэальнае становiшча спраў. Але ўжо адно гэтае жаданне вас раздражняе. Напэўна, вы якраз дзеля таго і існуяце, каб нiхто праўды не ведаў». Яго словы, а найперш іранічны, з адценнем фанабэрыі пагляд, зачапілі мяне, нават абурылі. І я досыць рэзка і, як на цяперашні мой розум, занадта смела адказаў:

— Даруйце, але, нягледзячы на свой, як вы сказалi, дапытлiвы розум, я не разумею, пра што iдзе гаворка...

Маладосць i смеласць — сёстры-неразлучнiцы. Яны i цягнулi мяне за язык, штурхалi на супрацiўленне хоць бы на словах. Гаварыў я шчыра, хвалюючыся, але, як зараз разумею, суразмоўца палічыў мае словы суцэльным нахабствам. Ён не захацеў нічога тлумачыць, у чымсьці пераконваць, а раптам выцягнуў шуфлядку стала i дастаў з яе блакiтны сшытак. Мой сшытак!

Вiдаць, ад нечаканасцi я раскрыў рот, таму што «таварыш» ухмыльнуўся i спытаў:

— Здзiўляецеся, адкуль у нас таемныя нататкi дзекабрыста? У адрозненне ад некаторых, хiтраваць і маніць не буду. Прынесла сшытак ваша класная кiраўнiца, настаўнiца гiсторыi i грамадазнаўства. Толькi не трэба адразу гарачыцца i думаць пра яе дрэнна. Паверце, яна зрабiла гэта з самымi лепшымi намерамi. Хвалюецца за вас, перажывае. Так i сказала: «Вядома ж, гэта несур’ёзна, хлопец захапляецца. Але ж такія захапленні могуць завесці вельмі далёка». Добрая ў вас класная, прадбачлiвая. Прыйшла загадзя, пакуль не здарылася бяда...

Словы кадэбэшнiка да мяне даходзiлi як праз вату. Свядомасць адмаўлялася верыць: настаўнiца выдала вучня. I каму?! Арганiзацыi, ад простай згадкі пра якую адбірае дыханне! З гэтага дня я засвечаны! Цяпер да магiлы павядзе мяне па жыццi нейкая кадэбэшная шасцёрка. Агаломшаны, я маўчаў. Не мог выцiснуць з сябе нi слова.

А дабрадзею майму, напэўна, не надта i трэба было што-небудзь пачуць ад мяне. I ён працягваў паблажлівым голасам:

— Мы прагледзелi, Аляксандр, ваш сшытак. Цiкавая карціна атрымлiваецца. З артыкулаў, што выходзiлi ў Савецкiм Саюзе ў «Литературной газете» і іншых выданнях пра паклёпнiка i фашысцкага пярэваратня Салжанiцына, вы павыпiсвалi толькi ягоныя цытаты. Прычым без ніякiх каментарыяў. Ну проста no comment. А калі па-нашаму — няма слоў! Так-так, няма ў нас слоў, дарагi Аляксандр Уладзiмiравiч! («А казаў жа, па iменi будзе называць, па-простаму», — міжволі ўспомніў я.) Краiна вас выгадавала, выхавала, дала адукацыю, а вы замест удзячнасці калекцыянуеце паклёпы на яе, варожыя разважанні здраднiкаў i адшчапенцаў. От i Сахараву асобны раздзельчык адвялi. Як загадаеце гэта разумець? Не ведаеце? А я вам зараз раскажу…

Старэйшы таварыш глянуў на мяне i, быццам сапраўды жадаючы мне памагчы, пачаў тлумачыць:

— Вы, бачу, не ўсведамляеце, малады чалавек, што стаіце на краi бездані. Ведаеце, як гэта бывае? Ланцужок тут досыць просты. Спачатку калекцыянуеш пасквiлi здраднiкаў i адшчапенцаў, а пасля i сам… Пачынаеш з паўтарэння чужой хлуснi, а неўзабаве яна робiцца тваёй праўдай, перакананнем. У сувязi з гэтым i хацелася б задаць пытанне: што будзем рабiць, Аляксандр? Як жыць далей? Па-ранейшаму вывучаць «творчасць» так званых дысiдэнтаў, а па сутнасцi — здраднiкаў Радзiмы, агентаў iмперыялiзму? Пашыраць iх шкодныя думкi сярод сваiх таварышаў?

Я маўчаў. Аглушылi страшныя для мяне з маленства словы: здраднiк радзiмы, агент iмперыялiзму. Нешта падказвала: я на шляху туды, адкуль можна не вярнуцца. Сэрца маё ўжо даўно калацiлася, як у злоўленага зайца. Здавалася, што яго гулкiя i частыя ўдары чуе ўся краiна, i ўсе навокал, калi мне давядзецца выйсці на вулiцу, пачнуць тыцкаць у мяне пальцам, i грымне голас Левiтана: «Вось ён, агент iмперыялiзму. Радзiма яго выгадавала, а ён — здрадзiў ёй!».

Чэкiст знячэўку сказаў:

— Наконт яблыка i яблынi, дружа мой, вельмi правiльная прыказка.

Толькі значна пазней я зразумеў: гэтыя словы былi прамоўлены не выпадкова. Яблык — гэта я, а яблыня — мой бацька, арыштаваны i сасланы на доўгія гады толькi за тое, што ў нашай хаце знайшлi кнiгi нацдэмаў Максiма Гарэцкага i Язэпа Лёсiка, бацька, якi вярнуўся з канцлагера iнвалiдам; гэта і мой дзед, удзельнік Першага Усебеларускага кангрэса, таксама названы ворагам народа, ён дванаццаць гадоў праiшачыў у шахтах Варкуты, дзе наглытаўся вугальнага пылу i памёр ад раку горла; гэта i мае дзядзькi, бацькавы браты, настаўнікі, аднаго з якiх ноччу ў гэбісцкім падвале расстралялi адны акупанты, другога — удзень, з-за вугла — іншыя.

Тады я амаль нiчога пра тое не ведаў i, вядома, расхваляваўся. Быў усё ж дастаткова дарослым, каб разумець: з КДБ лепш не звязвацца. І калi там зацiкавiлiся табою, дабра не чакай. Карацей, было ад чаго запанiкаваць.

Бачачы мой настрой, кадэбэшнiк павесялеў, заўсмiхаўся: яго словы падзейнiчалі. І вырашыў суцешыць мяне.

— Ды не хвалюйся ты так, Аляксандр, не перажывай. Мы ж не звяры якiя. Разбяромся, паможам. Але i ты павiнен пайсці нам насустрач. Спачатку мы хацелi б атрымаць адказы на некаторыя пытаннi. Скажам, чым табе спадабаўся Салжанiцын? Дзеля чаго ты гэтак беражлiва i акуратна выпiсваў i наклейваў ягоныя цытаты? Раскажы, не бойся. Толькі папраўдзе. Тады нам будзе лягчэй табе дапамагчы.

Як можна было не адгукнуцца на такую просьбу? I я зусім шчыра, быццам неразумнае мышаня перад кошкаю, замяўкаў:

— Я люблю матэматыку, фiзiку, іншыя дакладныя навукi. Настаўнікі кажуць, я чалавек тэхнiчнага складу. I, як вы адзначылі, цiкаўны. Заўсёды стараюся дакапацца да ісціны. Любы новы факт мяне быццам падганяе: а чаму так? Чаму не iнакш? У падручнiку гiсторыi, да прыкладу, напісана: 1930-я гады, культ асобы, рэпрэсii. Адразу ж загараюся: што за культ асобы, якiя рэпрэсii? Класная ж адказвае нешта не вельмi ўцямнае. Фактычна не адказвае на пытанні. Ну, а тут — Салжанiцын. Гляджу i вочы разуваю: у яго ўсё зразумела. Дык вы ж самі ведаеце, чыталi, напэўна, Салжанiцына. У яго ўсё названа сваiмi iмёнамi. Кроў, допыты, забойства тысяч, мiльёнаў ні ў чым не вінаватых людзей. Генацыд супраць усёй краiны, у першую чаргу — супраць яе iнтэлектуальнай элiты. Спробы зрабiць СССР краiнай рабоў, краiнай-канцлагерам…

— Нават так? О, мой юны сябар, ты далёка пойдзеш. Вельмi далёка! Бадай, далей, чым мы думалi.

Ён не сказаў, далей за каго я пайду. І толькi праз шмат гадоў я зразумеў, што ягоная фраза павінна была мець прыкладна такi працяг: «Далей, чым увесь твой выразаны намі род!». Але тады ён не сказаў гэтага. Вiдаць, палiчыў: для пачатку дастаткова будзе добра напалохаць бязвусага юнака, па сутнасцi, хлапчука. Толькі гаворка павiнна быць жорсткай i працяглай. Каб пакiнула ўражанне i запомнілася. I яна доўжылася некалькi гадзiн. Пытанне iшло за пытаннем. Дробнае — за сур’ёзным, жартаўлiвае — за пагрозлівым, наiўнае — за пытаннем з падтэкстам, з намёкам. Не на ўсе з іх мне хацелася адказваць. На асобныя я проста не мог адказаць, бо не меў дастатковых ведаў.

Урэшце «таварыш» палічыў, што «адэпт Салжанiцына» атрымаў дастатковую прафілактычную апрацоўку, прачытаў лекцыю пра пiльнасць і адпусцiў мяне, сказаўшы на развітанне:

— Добра, iдзi, здавай свае экзамены.

* * *

Мама ўжо страшэнна хвалявалася, не знаходзiла сабе месца: дзе я прапаў? Звычайна адразу пасля школы прыходзiў дадому, а тут знік аж да вечара!

— У бiблiятэку заскочыў, — апраўдваўся я, хоць i не быў нi ў чым вiнаваты. — Зачытаўся i не заўважыў, як час праляцеў.

— Урокi, сынок, трэба рабіць, а не зоркi лiчыць. — Мама мела на ўвазе лiтаральны сэнс гэтых слоў: з восьмага класа я проста загарэўся астраноміяй. — Два днi да экзаменаў, а ў цябе ў галаве абы-што!

Сказаць маме праўду ў той вечар я пабаяўся. Гэбiст сурова папярэдзiў: нiкому нi слова! І паўтарыў гэта тройчы. Што, вядома, азначала: i мацi нi слова.

Толькi з цягам часу я зразумеў, як мне пашанцавала, што ў той гутарцы не дадумаўся параўнаць таталiтарызм Сталiна, адкрыты, крывавы, i iншы, тымчасовы — прыхаваны, прыхарошаны, хітры. Аднак нейкія высновы зрабiў і тады. Прыйшла ў галаву думка: пасля ўсяго, што здарылася, мяне па падказцы адтуль будуць ганяць на іспытах з асаблiвай прыдзірлівасцю. Гэтая пагроза прымусіла штудзiраваць экзаменацыйныя бiлеты ад першага да апошняга, вывучыць матэрыял, як кажуць, назубок.

Зрэшты, матэматыку i фiзiку, да якiх я меў даўнiя сiмпатыi, зубрыць не спатрэбiлася. А вось над гiсторыяй давялося папацець. Ды, наўздзiў, нiхто да мяне не чапляўся, пытаннямі на зарэз не закідваў, i экзамены я здаў без асаблiвай напругi. Але толькi атрымаўшы атэстат сталасцi, уздыхнуў з палёгкай:

— Праскочыў! Цяпер я свабодны!

Так, побач са словам «праскочыў» сарвалося ў мяне з языка i, як потым стала модна гаварыць, гэтае салодкае слова — свабода. Вось так, нават усё вывучыўшы, я лiчыў, што не здаў, а праскочыў, i, не зрабiўшы злачынства, радаваўся, што свабодны. Усведамленне прыйшло пазней: ва ўсёй гэтай дзiўнай логiцы вінаваты мае перастраховачныя гены.

* * *

На другi ж дзень пасля экзаменаў пачаў старанна рыхтавацца да чэмпiянату Мiнска па дзюдо. «У школе абышлося, — вырашыў я, — а пры паступленнi ў iнстытут яны мяне, безумоўна, “дастануць”. Значыцца, для падстрахоўкi трэба перамагчы на чэмпiянаце сталiцы. А там — Рэспублiка, Саюз. Чэмпiёна, можа, i не зачэпяць».

Але чэмпiёнам я не стаў, хоць i дайшоў да фiналу. Барацьба за золата iшла на роўных, а нiчыiх у дзюдо не бывае, i па хантэі (меркаваннях суддзяў) перамогу аддалi майстру, а не першаразраднiку. «Калi б ты хоць кандыдатам быў», — суцяшаў мяне трэнер.

Горш за ўсё, што, захапiўшыся чэмпiянатам і трэнiруючыся па дзве гадзiны тры разы на дзень, я занядбаў падрыхтоўку ў iнстытут. Забыў нават тое-сёе з таго, што, здавалася, вывучыў на памяць i з «абсалютным разуменнем».

Апамятаўся на ўступных экзаменах, але было позна што-небудзь паправiць. Калі здаваў любiмую фiзiку, адчуў: на пяць не цягну (трэба ж было яе, родную, хоць бы троху пагартаць перад экзаменам), — павярнуўся i выйшаў з аўдыторыi.

— Рабi што хочаш, — крычаў на мяне трэнер, калі даведаўся пра мой пралёт, — але май на ўвазе: сёлета «без iнстытута» я нават прызёра горада ад ваенкамата не адмажу. Скрозь недабор!

Праз два днi, абзваніўшы прыёмныя камiсii i адусюль пачуўшы: «На жаль, вы спазнiлiся, прыём дакументаў закончаны», кiнуўся ў Маскву. Апошнiя тры гады я досыць сур’ёзна займаўся астраномiяй, а кнiгi I. Шклоўскага, Ф. Зiгеля, У. Цясевiча, Б. Варанцова-Вельямiнава, Т. Агекяна сталi для мяне настольнымi. У галаве ўвесь час круцiлiся «Oh, Be A Fine Girl, Kiss Me!»1 — жартоўныя словы, што дапамагаюць запомнiць паслядоўнасць спектраў зорак ад самых гарачых да вельмi халодных — О, B, A, F, G, K, M. Думалася, што схема «прыйшоў, убачыў, перамог» можа быць прыдатнаю часам не толькi для Юлія Цэзара. Пакажу свае веды, прышпiлю распрацаваную мною гiпотэзу «разбягання» Сусвету i… ужо якiм-небудзь дворнiкам у iнстытут астрафiзiкi мяне возьмуць. А далей — пабачым.

Усё ж аказалася куды прасцей:

— Веды па астраномii ў вас — як у студэнта трэцяга курса, а прапiскi маскоўскай — няма. Вымушаны засмуцiць.

Трэба было вяртацца дадому нi з чым. Перад ад’ездам вырашыў прайсцiся па Маскве — прагуляцца, супакоіцца. Не заўважыў, як дайшоў да Лужнiкоў.

— До начала балета «Звезды на льду» осталось пять минут, — аб’явiў папулярны каментатар Мiкалай Озераў. — Напоминаем, в спектакле участвуют… — і назваў маю любiмую па рэпартажах з чэмпiянатаў свету сямейную пару.

Было не было!. На скрут галавы я рвануў у касы i праз некалькi хвiлiн з бiлетам у руках бег да ўказанага трэцяга сектара.

Глядзеў на вiртуознае катанне маiх кумiраў, шалёна пляскаў у далонi, але думалася пра iншае: пра тое, што не стаў чэмпiёнам, не трапiў у студэнты, што не ўдалося ўладкавацца нават дворнiкам у iнстытут астрафiзiкi. Адзiнае, што атрымалася, — засвяцiцца ў КДБ. Не самая, скажам шчыра, удалая рэч. Усяго семнаццаць гадоў, а наперадзе — тупiк, глухi тунэль без праменьчыка святла. Вось такi нiкчэмны вынiк.

Няйначай, гэтая панікласць была напiсана на маiм твары, бо тры дзеўчынёхі-суседкі пашкадавалі мяне і пачаставалi марожаным. І зараз памятаю — шакаладным, з арэхамi, маiм любiмым, за дваццаць восем капеек, самым на той час дарагiм. Спачатку я адмаўляўся, але яны дружна, у адзiн голас, заявiлi:

— Бярыце, бярыце, бо прападзе — растане.

Аргумент быў з тых, што пераконваюць, i, прамармытаўшы нешта накшталт: «Няёмка неяк» i «Дзякую», я працягнуў руку па марожанае.

— Няёмка спаць на столi, — сказала адна з дзяўчат, але, паглядзеўшы на мяне, збянтэжылася.

Я чамусьцi яшчэ болей засаромеўся i тыцнуўся носам у марожанае, ад чаго суседкi дружна рассмяялiся. Мне нiчога не заставалася, як падтрымаць iх. Так і пазнаёміліся.

Пасля стадыёна наша кампанiя завітала ў блiжэйшую кавярню, а потым адна дзяўчына прапанавала паслухаць музыку. Мне здалося дзiўным, што такая прапанова зыходзiць ад прадстаўнiцы жаночага полу, але, можа, я адстаў ад жыцця? Можа, i сапраўды ў наш час не заўсёды толькi мужчынскi пол запрашае «на музыку»?

Узяўшы па дарозе шампанскае i кiлаграм «Мiшак на Поўначы», мы паехалi ў раён Курскага вакзала. У кватэры ладную паліцу займала калекцыя фiрмовых пласцiнак. Першай на ззяючы залацiстым лэйблам японскi плэер «Pioneer» дзяўчаты паставiлi напаўзабароненую пласцiнку «Deep Purple in Rock». Неўзабаве рокеры так нас завялі, што праслухоўванне перайшло ў дыскатэку, а танцы — у начную гулянку. Аднекуль узялося яшчэ шампанскае, пасля — вiно…

Прачнуўшыся ранiцай, я нейкі час баяўся паварушыцца. Чаму? Ды таму, што быў у ложку не адзiн i не рашаўся зірнуць у твар дзяўчыны, што ляжала побач: раптам гэта будзе не тая, з якой так весела ўчора вытанцоўваў?

Цiхенька апрануўшыся, асцярожна прычынiў за сабою дзверы, за якімі да ранку грымела музыка, i з усiх ног кiнуўся ўнiз па лесвiцы. З дома, у якiм былi тарцовыя дзверы, так не ўцякаў. Адтуль, наадварот, iшоў няспешна, не па ўзросце паважна. Цяпер жа, ад дома паблізу Курскага вакзала, проста ляцеў. Без аглядкi, як лермантаўскi Мцыры. На душы было моташна i неспакойна. Падганяў ацверазелы розум. Ён камандаваў, загадваў, крычаў: «Бягом! Лета канчаецца, а ты яшчэ — нiхто. Ніхто і нiдзе! Вось табе i камсамолец, вось табе i спартсмен, вось табе i ўсявед-астраном! I КДБ, мiж iншым, тут зусім нi пры чым!»

* * *

Купіўшы на апошнія рублі самы танны — у агульным вагоне — бiлет да Мiнска, я пайшоў пазваніць цётцы Надзi, мамiнай сястры, якая жыла ў Маскве. Не зрабіць гэтага не мог. Не зразумелi б нi мама, нi цётка. Я павiнен быў зайсцi, не тое што пазваніць. Але пасля фiяска ў астрафiзiчным iнстытуце мне было зусім не да цёткi, а пасля прыгод з маскоўскiмі меламанкамі — тым больш. I толькi цяпер, перад самым ад’ездам, спахапiўся: трэба ж хоць патлумачыць, чаму не зайшоў.

Цётка Надзя была багатая i бяздзетная і, пэўна, з гэтае прычыны апантана любіла пляменнiкаў i пляменнiц. Пачуўшы мой голас, яна страшэнна ўзрадавалася i, як заўсёды, скамандавала:

— Зараз жа да мяне! Возьмеш таксi i скажаш: «Гасцiнiца “Масква”». Запомнiў? Я скажу, каб цябе ўнiзе чакалi. Усё зразумеў?

Мне нічога не давалася ў жыццi задарма. У школе, каб атрымаць за ўрок пяцёрку, старанна вывучваў увесь зададзены матэрыял. I не толькi зададзены, але i пазапраграмны, бо мне чамусьцi абавязкова задавалi дадатковыя пытаннi. Хоць бы сабе гэтая паездка ў Маскву. У мамы папрасiць грошай не мог — ведаў, няма ў яе. Значыць, трэба зарабiць. I тры ночы я разгружаў вагоны з посудам. I так ва ўсiм. Толькi вершы, бадай што, пісаліся самі сабой, без напругi. Асаблiва — пра дзяўчат. Такiя, напрыклад:

Две грудки, словно яблочки, румянятся,
Горят, трепещут в поцелуях сладостных,
И каждая друг дружке лаской жалится:
Ох, почему же мир мгновений радостных
Нас опьяняет чувствами и…

Нешта было i пасля «и», але што — забыўся. Даўно, яшчэ ў восьмым класе, пiсалася, і вядома ж, па-руску. Здавалася дзівацтвам складаць вершы па-беларуску ў амаль цалкам абруселым Мінску.

Вершаў у мяне сабралася багата — два тоўстыя сшыткi. Падумваў паказаць iх дасведчанаму чалавеку. Такога не знаходзiлася. Затое трапіў на вочы «Алый парус» — літаратурная старонка «Комсомольской правды». Вырашыў: дапішу паэму i дашлю, трэба выходзiць у людзi. Але ўсе мае «прекрасные порывы» скончылiся тым, што аднойчы, у паэтычных мроях, я бяздарна забыў абодва сшыткi i няскончаную паэму ў тралейбусе. Выйшаў на прыпынку, а яны паехалі далей. Апамятаўся запозна. I хоць адшукаў той няшчасны тралейбус, i пагаварыў з кіроўцам — усё марна: сшыткi знiклi. Страта была незваротная. Тады я сказаў сабе: болей вершаў не пiшу! Нiколi! І клятве той заставаўся верны ці не дваццаць гадоў.

Але для чаго я пра ўсё гэта? Ага — цётка Надзя і яе шчадралюбнасць. Ёй толькi заiкнiся — ашчаслівіць. Ну i няхай! Раскашэліцца — не адмоўлюся. Усё ж родны чалавек.

Цётчын ветлівы, хоць і камандзірскі голас узбадзёрыў мяне. Але на душы было па-ранейшаму тужліва, i пайшоў я шукаць, дакладней — лавiць таксi зусiм не ў радасным настроi.

* * *

Не паспела машына спынiцца ля вылізанага да бляску гасцінічнага ганка, як ад дзвярэй, узняўшы рукі, нібыта хацеў абняць, кiнуўся да мяне швейцар. Таксiст вылупiў вочы: хлапчуку швейцары «Масквы» дзверы адчыняюць! Ён нават забыўся сказаць дзяжурнае слоўка, якое амаль не залежыць ад атрыманай сумы: «Малават-та».

Праз хвiлiну я быў у лiфце, а неўзабаве стаяў ля дзвярэй кабiнета з шыльдачкаю: «Дырэктар». На ўсялякi выпадак пастукаў.

— Праходзь, Санёк! — цётка сама расчынiла дзверы. — Прысядзь, пачакай хвiлiначку. Падпiшу пару паперчын, i паедзем. Хачу цябе пабалаваць. А то, бачу, варта на пару гадкоў пакінуць цябе без нагляду, як ад усiх маiх ранейшых намаганняў не застаецца i следу: твар маркотны, вочы сумныя, выгляд стомлены. Усмiхацца трэба, Санёк, усмiхацца! Не паддавацца жыццёвым нягодам! Не iсцi ў іх на повадзе! Ты ў мяне разумненькi і не запешчаны. У цябе ўсё будзе добра. Цудоўна! От пабачыш. Я ўжо вырашыла. Падумала i прыйшла да высновы: трэба Санька ў людзі выводзiць. У багатыя людзі! Заўсмiхаўся? Дзякуй Богу! Хоць зморшчынкi з твайго твару збеглі.

Аздобленая ўсярэдзіне велюрам цётчына «Волга» нечым нагадвала бар з нянашага кінафiльма: напарфумаваны «францыяй» салон i ў напаўляжачай позе на заднiм сядзеннi — бездакорна «вылiзаная» цырульнiкам гаспадыня.

Гадзiны тры мы матлялiся па крамах i складах Масквы, а цётка ўсё не сунiмалася. Нарэшце, калi я ўжо мала што цямiў, сказала кіроўцу:

— Добра, Васіль, едзем дадому. Бачыш, пляменнiк з голаду памiрае.

«Зноў намёк: правiнцыял, саромеецца сказаць». Вядома, памiраць я не памiраў, але пярэчыць не стаў. Спрачацца з цёткаю — марная рэч, яе дабрадзейную, амаль агрэсiўную любоў я адчуваў i раней, таму лепш змiрыцца i маўчаць, тым болей што i сапраўды пара было падсілкавацца.

Але цётка Надзя раптам загаварыла iншым тонам i пра iншае. Палiчыла патрэбным расказаць, што і як збіраецца рабіць са мной.

— Слухай, пляменнічак, уважлiва. Цябе проста сам Бог паслаў. Сёння я вячэраю з вельмi сур’ёзнымi людзьмi. І цяпер папрашу іх, каб прыехалі з дачкою. І гэтым людзям ты павiнен спадабацца. Ты ж у нас хлопец вiдны, i абліччам, i розумам не абдзелены. Такiя на дарозе не валяюцца. Увогуле, усё павiнна прайсці добра. Галава сям’i нядаўна прызначаны паслом у Швецыю. Мацi таксама ў Міністэрстве замежных спраў працуе. Ёсць у гэтых загнiваючых капiталiстаў i мажлiвасць вучыцца. Само сабой, на англiйскай альбо шведскай мове. Ты, спадзяюся, не супраць такой перспектывы? I think the language for you is not a… How to say it in English?2

Я мала што зразумеў з цётчыных паўнамёкаў, але не адгукнуцца на яе англiйскую не мог:

— Do you mean «an obstacle»?3— паспрабаваў падмагчы.

У адказ яна ўсмiхнулася:

— The accent is certainly Byelorussia4 .

* * *

Да прыходу гасцей заставалася гадзiна, на працягу якой я старанна адмакаў пад душам. Толькi хвiлiн за пяць да іх з’яўлення цётка спахапiлася і выцягнула мяне з ваннага пакоя.

Сям’я дыпламатаў не расчаравала. Сапраўдны ўзор маскоўскай элiты. Шляхетная, пародзiстая постаць бацькi, прыгожая, асляпляльная ўсмешка мацi, сiмпатычная бялявая — амаль шведка — дачка.

Пасля, за сталом, я звярнуў увагу на адзенне гасцей — швоў амаль не відаць! — i, вядома ж, на ювелірныя ўпрыгожанні маці і дачкі. Брыльянты іхніх завушніц, бранзалетаў і калье адбівалі сонечныя промні, якiя, удараючыся аб крышталь бакалаў, раз-пораз сляпiлi мяне. Я вырас у зусiм iншым свеце, i гэтая дэманстрацыя дабрабыту, дастатку, а дакладней кажучы, багацця, уражвала i бянтэжыла. У нейкi момант падумалася, што, можа, пасада пасла ў Швецыi для бацькi — вымушанае панiжэнне, а заадно і ўцёкі ад адказнасці: наўрад цi мог зарабiць усё гэта звычайны, няхай нават немалога рангу, чыноўнiк.

Напачатку я адчуваў сябе няёмка, саромеўся, сядзеў за сталом як звязаны. Але паступова скутасць праходзіла.

Цётка i жонка будучага пасла, не змаўкаючы, наперабой пераказвалi адна адной апошнiя свецкiя навiны, розныя, часцей смешныя, гiсторыi з жыцця «свiты» i маскоўскага бамонду. Весела, нават азартна смяялiся самi i весялiлi ўсiх нас. Паступова я асвойтаўся i рагатаў ці не гучней за ўсіх. I гэтым нечакана парадаваў бацьку сямейства. Ён раптам падняўся і прапанаваў такі тост:

— Сціпласць i прастадушнасць — прыкметы прыстойнасці. Мяркую, пакуль у сталіцы ёсць падпітка ў асобе чыстай душою правінцыйнай моладзі, у краіны ёсць будучыня! Дык вып’ем жа за нашу дастойную змену!

Усе з ахвотай асушылі бакалы з «залатым» шампанскім (любімым напоем «шведаў»). Пасля яшчэ і яшчэ…

Час ляцеў непрыкметна. Было далёка за поўнач, калi цётка папрасiла мяне спусцiцца ў падвал па клубнічнае варэнне. Я здзiвiўся: навошта, хапае ж усялякай слодычы? Але цётка амаль падштурхнула да выхаду:

— Не лянуйся, iдзi. Забыўся, дзе святло ўключаецца? Не? Малайчына!

Адсутнiчаў я хвiлiн пяць, можа, крыху болей. А калi вярнуўся з лiтровым слоiкам любiмага цётчынага клубнічнага, адразу ж пачуў прысуд.

— Малады чалавек, — голасам вопытнага педагога пачала жонка пасла. — Мы тут без вас, даруйце, параiлiся… Чалавек вы не дурны, спартыўны i галоўнае — не-раз-ду-ра-ны, — сказала, расцягваючы апошняе слова. — Ёсць такая прапанова… Дарэчы, — яна ўсмiхнулася i падмiргнула цi то мне, цi то цётцы, — Насцi вы спадабалiся. Яна ў нас таксама дзяўчына што трэба: i добрая, i гаспадарлівая. Акурат вам да пары. — Дачка пачырванела i апусцiла галаву. Мацi ж працягвала: — Дык вось, ёсць прапанова трымацца вам з Насцяю разам. А дзе будзеце жыць, я думаю, Надзея Паўлаўна вам ужо сказала… Не-не, адразу можаце не адказваць. Падумайце. Але часу на гэта ў вас мала. Хоць — чаму мала? Цэлыя суткi! На жаль, болей мы чакаць не можам.

Я быў агаломшаны. Быццам абухом па галаве! Без мяне мяне жанiлi?! Ну, цётка! Вось дык сюрпрыз! Куды там аматаркам «Deep Purple»! I суткi на роздум! Сапраўды прысуд! Прытым без абскарджання.

Не паспеў я не тое каб нешта сказаць, але i ўцямiць, што адбываецца, як бацька сямейства ўстаў з-за стала:

— У гасцях добра, але час нам, Надзя, i меру ведаць.

* * *

Усё ўва мне кiпела. «Не, выбачайце! Гэтая прапанова — пятля! Вядома, добра было б вучыцца ў Швецыi, але ж не такім коштам. Лезцi ў кабалу, хадзiць на павадку? Чуць: “Мы тут без вас параіліся і вырашылi”. Яны, ці бачыце, вырашылi! Нiхто нiколi за мяне рашаць не будзе!»

Цётка, правёўшы гасцей, вярнулася ў залу i адразу заўважыла мой незадаволены погляд. Усё ж спытала:

— Ну, i што ты надумаў?

— Я? Нiчога! Гэта вы надумалі! — адказаў без ценю iронii.

Але цётку так лёгка не падманеш.

— Дзiўныя вы, беларусы. Жывяце як жабракi-гаротнікі, мардуецеся, а надараецца магчымасць выйсцi ў людзi — вы на дыбкі: «Не, гэта не па мне!». Санёк, я зразумела: для шлюбу па разлiку ты пакуль не саспеў. Шкада! Цяпер — не саспеў, а iншага шанцу можа i не быць. Запомні!

Я маўчаў, хоць сказаць хацелася шмат чаго.

— Разумею, — спрабавала супакоіць мяне цётка. — Свабода — перш за ўсё! I ўсё-такi, дарагi пляменнiчак, шчыра скажу: шкада, што не хочаш ты быць багаценькiм Бурацiнам. Ну ды Бог з табою! Давай спаць! А заўтра, можа, i сапраўды станем мудрэйшымi.

Уставала цётка рана, хоць на работу выбіралася недзе а дванаццатай. Гэтая раніца была патрачана не на цырульню, як заўсёды, а на мяне. Новая бяздонная заморская сумка напакоўвалася дарагімі падарункамi: джынсы легендарнай «Lee», венгерскiя катонавыя байкi, тоўсты, але лёгкi iрландскi свiтэр, фiнская скураная куртка, процьма больш дробных рэчаў і прадметаў, тузін кнiг фантастыкі i дэтэктываў. «Адзiн дзень Iвана Дзянiсавiча» Салжаніцына я ўжо сам выпрасiў. Цётка паківала мне пальцам, але кнiгу аддала, і я з радасцю i ўдзячнасцю прыцiснуў томiк да грудзей. Ужо пасля з жудасцю падумаў: «Ох, калi пра гэта даведаюцца там, за жалезнымi дзвярыма!»

Цётка стала класці ў сумку розныя прысмакі і далiкатэсы (у бляшанках — каб не разбiлiся) i наказала:

— Кладу гэта зверху, прагаладаешся — адразу што-небудзь дастанеш. Не будзеш корпацца, перакладваць рэчы, выстаўляць напаказ, што там у цябе.

I яшчэ абрадавала:

— Сумку здасi ў камеру захоўвання, а сам, я прыкiнула, паспееш пабыць у тэатры «На Таганцы». Часу хопіць. Вось бiлеты (якія месцы, заўваж!) i грошы на таксi. Не эканом! Нiякага метро — толькi на машыне! Хоць на метро часта дабiраюцца хутчэй, але сёння яно нам не падыходзiць. Ну, усё, з Богам. Васіль, чую, пад’ехаў.

Цётчын вадзiцель заўсёды прыпаркоўваўся пад самымi вокнамi яе кватэры, але ў дзверы не званiў. Часам ён мог там прачакаць-праспаць некалькi гадзiн, як і ля гасцiнiцы «Масква». «Салдат спiць — служба iдзе!» — павучаў швейцараў.

Цётка выйшла з машыны раней, на пад’ездзе да работы. На развітанне яшчэ раз нагадала:

— Рамантык, глядзi, не забудзь сумку ў камеры захоўвання! Бо да Мiнска галодны паедзеш!

* * *

Вiдаць, гэтак я адчуваў бы сябе, калі б апынуўся, скажам, у Швецыi — адзiнока i няўтульна. Патрапiў у тэатр нечакана, псiхалагiчна не падрыхтаваны, што, як мне здавалася, адразу ж кiдалася ў вочы. Стаяў ля сцяны з партрэтамi артыстаў i міжволі дзiвіўся. Нельга было не дзівіцца. Тэатр пачынаецца з вешалкi? Не, гэты пачынаўся з фае. З гэтых партрэтаў. З публiкi. А публiка была не абы-якая: Акуджава, Вазнясенскi, Мiхалкоў, Разанаў… Я пазнаваў iх адразу.

Пачаўся спектакль. Усе артысты iгралi з поўнай, на мяжы душэўных і фізічных сіл, аддачай, але найбольш уразiў Высоцкi. Самы славуты ў краiне бард? Так. Вядомы кiнаакцёр? Так. Але нiколi не думаў, што ўсе гэтыя амплуа можа зацьміць Высоцкi тэатральны. Ён насiўся па сцэне, як вар’ят, не шкадуючы рваў свой і без таго сарваны голас.

Пад канец спектакля Высоцкi не гаварыў, а стагнаў. У нейкi момант ён настолькi раз’юшыўся, што Дзямiдавай — партнёрцы па спектаклi — давялося яго супакойваць.

— Валодзя, — сказала яна, хоць героя п’есы звалi, вядома ж, iнакш, — Валодзя, усё добра.

Ён пакідаў сцэну абсалютна знясілены, пот руччом цёк па твары. Адзенне можна было выкручваць.

Я тады вымавiў фразу, якую і цяпер памятаю: «Такія доўга не жывуць». Гвалтаваць арганiзм запар дзве гадзiны на мяжы яго мажлiвасцяў?! Сапраўды хадзьба над безданню. Па самым краi.

Спектакль праляцеў як адно iмгненне, але яно зачаравала мяне i аглушыла. Я растварыўся ў iм да астатку i пасля фiнальных слоў не адразу зразумеў, дзе знаходжуся. Толькi бура апладысментаў памагла мне ачомацца.

Калi выйшаў, урэшце, на вулiцу i зірнуў на падораны цёткаю гадзiннiк, спалохаўся — да адпраўкі цягнiка заставалася дваццаць пяць хвiлiн! Ну i цётка, ну i разлiчыла! Падбег да краю тратуара i пачаў махаць рукой перад кожнай машынай.

Адна з iх спынiлася.

— Да «Беларускага»? — перапытаў таксiст, побач з якiм сядзеў пасажыр. — Пяць рублёў!

Пасажыр мiжвольна пасмiхнуўся. Я зразумеў, што мяне абуваюць, але выйсця не было, i вымавіў па-гагарынску:

— Паехалi!

У камеру захоўвання ўляцеў за шэсць хвiлiн да адпраўкі. Амаль вырваў сумку з металiчнай багажнай скрынкi i паiмчаў да платформы. Дзе ён, мiнскi цягнiк, на якiм пуцi? «Тры хвiлiны, дзве», — адлiчвала свядомасць.

Перад вачамi мiльганула нарэшце шыльдачка «Масква — Мiнск». Бегчы да свайго вагона часу не было — ускочыў у бліжэйшы. Праваднiца, якую ледзь не збiў з ног, зрэагавала імгненна і па-беларуску:

— От ужо гэтыя маскалi! Заўсёды позняцца!

Маскалём, думаю, мяне зрабiлi абноўлены прыкiд i фiрмовая сумка.

* * *

Я прайшоў у свой вагон i адшукаў пазначанае ў бiлеце купэ. Адчынiў дзверы i вачам не паверыў: «Люкс! Ну i цётка! От табе на! I не зрабіся пасля такога жыцця агентам iмперыялiзму!»

У купэ больш нiкога не было, але я не засмуцiўся. З палёгкаю ўздыхнуў: «I дзякуй Богу! Пасля Масквы, як i пасля спаборнiцтваў, належыць адпачыць».

Схадзіў да праваднiцы, папрасіў, каб прынесла чаю. Неўзабаве пачуў стук у дзверы. Запрасіў:

— Заходзьце, калi ласка.

— Дзякую, — голас быў зусiм не падобны на прастуджаны басок праваднiцы.

Здзiўлена ўзняў вочы… Як выглядаў я ў тую хвіліну — не ведаю, але народная артыстка СССР Васільева, якая — дайце веры! — увайшла ў купэ, адразу ўзняла ўгору руку:

— Спакойна, малады чалавек, спакойна. Усё добра. Так-так, гэта я. Ды не Гасподзь жа Бог! Таму закрываем рот i заказваем чай.

Госпадзi, гэта сапраўды яна! I гаворыць нешта пра чай…

Я сарваўся з месца i пабег да праваднiцы: не адну шклянку, а дзве. Ад яе — у вагон-рэстаран. Навошта? Наўрад цi разумеў. Але ўсведамленне таго, што еду ў адным купэ з народнай артысткай, змушала варушыцца. А як жа iнакш? Калi такое яшчэ паўторыцца? Можа, і нiколi! Значыць, трэба нешта зрабiць, нешта прыдумаць.

Я выстаяў чаргу, купіў прыгожую каробку «камунарскiх» цукерак i бутэльку шампанскага. Шчаслiвы, вяртаўся ў купэ.

Асцярожна, стараючыся не грымець, адсунуў дзверы i зноў аслупянеў: суседка спала. Прылегла, вiдаць, на хвiлiнку i непрыметна заснула. Напэўна, стомленасць узяла сваё. З карабля на баль — са спектакля на цягнік, у дарогу.

Паклаўшы цукеркі і шампанскае на стол, я таксама прылёг i гэтак жа нечакана для сябе заснуў…

— Малады чалавек, — пабудзiла мяне ўранку славутая суседка, — хутка Мiнск.

Пазней, калi я прывёў сябе да ладу, яна, усміхаючыся, сказала:

— Нявопытны вы, аднак, кавалер: шампанскае так і не адкаркавалі… Жартую… Але, крый Божа — не засмучайцеся! У вас яшчэ ўсё наперадзе! I, паверце, гэта я вам зайздрошчу. Як мне хацелася б зноў апынуцца ў вашым узросце! Але гады не вернеш. А ранiшняю гарбатай — частую! Я ўжо заказала.

Мы пiлi чай, елi цукеркi, гаварылi пра тэатр. Я сказаў, што ўражаны ігрой Высоцкага, укруціў нешта пра «идущего по лезвию бритвы». Яна падтрымала, сказала: «Есть и другие. Олег Даль, например…»

На развiтанне папрасiў у яе аўтограф. Народная распiсалася на кнiзе Iосiфа Шклоўскага «Вселенная, жизнь, разум» — першай, што трапiла пад руку ў маёй сумцы.

Цягнiк спынiўся, і мы паднялiся. Апошняе, што пачуў ад славутай спадарожнiцы, былi словы, якія засталіся ў маёй памяці назаўсёды:

— Ну што, малады чалавек, будзем рухацца наперад?

Яе сустракаў натоўп з тэлекамерамі, а мяне — мой горад. Мой? Не ведаю, цi паверыце, але на гэтым кароткiм слове — «мой» — я чамусьцi раптам спатыкнуўся. «Цi мой?» — кальнула сумненне.

Засяродзiцца на iм не паспеў — перада мною стаяла… мама! Мая бедная мама. Яна прыехала. Вядома ж, цётка ёй пазваніла: iдзi сустракай свайго сыночка, а то вашыя жабракi па дарозе яго абкрадуць, ён жа ў цябе такi нявопытны i даверлiвы.

* * *

Мама ад таксi адразу ж адмовілася. Нават слухаць не стала.

— Плацiць тры рублi за нейкiя пятнаццаць хвiлiн язды? — абурылася. — Гэта табе не Масква! Пайшлi на тралейбус.

Наўрад цi да месца гаварыць цяпер пра тое, як мы дабiралiся дадому нашым пятым маршрутам. Мне ён абрыдзеў яшчэ з таго часу, калi мама вазiла мяне ў дзiцячы садок. І ехаць недалёка, усяго нейкiя чатыры прыпынкi, але ў тралейбусе заўсёды была таўкатня. Быццам ён апошнi, i ўсе абавязкова пнуцца ўлезцi ў яго.

Ды Бог з iм, з гэтым пятым тралейбусам! Успамiнаю пра яго толькi дзеля таго, каб сказаць: пасля такой цiсканiны было асаблiва прыемна прыйсцi дадому, распрануцца, упасцi нiцма на тахту або проста на падлогу, на дыван i адпачыць, нацешыцца прахалодаю, цiшынёю i спакоем.

Але я не паспеў нацешыцца. Перашкодзіў міжгародні тэлефонны званок. Званіла цётка — але ўжо другая, «паўночная». Яна, як заўжды, усё ведала i… прыраўнавала мяне да прадстаўнiцы, як казала, «маскоўскай гасцiнiчнай мафii». Патрабавала, каб неадкладна прыехалі да яе ў госці. Патрабавала катэгарычна i безапеляцыйна, а на развiтанне паставіла важкую кропку:

— Запрашэнне я выслала.

Без яго мы не маглі атрымаць пропуск у пагранiчную зону.

* * *

Як было пасля такога адмовiцца? I мама здалася:

— Добра, вазьму якi тыдзень з водпуску i, пакуль цёпла, з’ездзiм, праведаем.

Мяне, праўда, папярэдзiла, ці, лепш сказаць, папрасiла:

— Толькi ты, калi ласка, абяцай, што не будзеш сядзець, як раней, дзень i ноч перад тэлевiзарам. Што яно табе далося, гэтае фiнскае тэлебачанне, свабоднае, як ты кажаш? Хочаш ведаць тое, што не трэба? Апамятайся, сынок! Не лезь на ражон! У мяне дасюль голас вашай класнай у вушах звiнiць: «Саша быццам не ў савецкай сям’i выхоўваецца, не ў СССР нарадзiўся i расце…»

«Бедная мама», — уздыхнуў я, як і тады, на вакзале. Прарабіўшы ўсё жыццё на ткацкай фабрыцы, яна была тыповай савецкай жанчынай, перадавiком вытворчасцi. І разважала, i рабiла ўсё ў адпаведнасцi з гэтым сваiм, прынятым як належнае, статусам.

Таму ехалi мы не ў «люксоры», а ў народным плацкартным вагоне. Ехалi далёка, на Крайнюю Поўнач, у пагранiчную зону.

Слухаючы прыемны перастук колаў, я, здаецца, ці не самазадаволена пасмiхаўся: як гэта пiльныя служакі з вядомага жоўта-шэрага будынка ў цэнтры Мінску адпусцiлi мяне ў такую паездку? Убачыў сябе гэткiм героем, якi, аказваецца, можа, дайце веры, пасміхнуцца з гэбістаў, папракнуць: нават яны не паўсюль паспяваюць i не ўсё бачаць i чуюць!

Цяпер, праз гады, мне шкада не тых хлопцаў, а сябе, наiўнага, самаўпэўненага i даверлiва-нявопытнага.

Месца маё, само сабою, было на верхняй паліцы. Ды я ўжо меў сякі-такі вопыт у гэткіх паездках. Чамусьцi ва ўсiх плацкартных вагонах, куды б нi ехаў, гулялі страшэнныя скразнякi. Ведаючы гэта, я, кладучыся галавой да акна, ухутваў яе ручнiком. Хапiла мне таго, даўнiшняга выпадку…

Пасля восьмага класа, з якога, дарэчы, i ўзяўся па-сапраўднаму за вучобу, мама павезла мяне «на вёску да дзядулi» пад яшчэ не радыеактыўны Гомель. У цягніку мяне гэтак прадзьмула-прасвістала, што пад вечар з тэмпературай сорак я ляжаў непрытомны ў нейкай вясковай бальнiчцы. Усе хадзiлi ля мяне, войкалi i ахалi, але што рабiць — нiхто не ведаў. У дадатак жа да тэмпературы, якую ніяк было не збiць, мяне ўвесь час ванiтавала. Пад канец — з крывёю.

Выжыў, можна сказаць, цудам. Пашанцавала. Якраз тым часам у той вёсцы адпачываў галоўны ўрач другой мiнскай бальнiцы. Прыехаў на радзiму, да мацi. I апынуўся доктар для мяне, як у той песнi пяецца, «в нужном месте и в нужный час». Праўда, тады было не да песень. Без гэтага не iнакш як Богам пасланага чалавека будучаму агенту iмперыялiзму былі б, безумоўна, капцы. Доктар змагаўся за жыццё сынка (зваў мяне так) усiмi даступнымi сродкамі. Запалохаўшы мясцовых шышак сваiмi сувязямi ў сталiцы, дамогся таго, што на другi дзень сынка пасадзілі на верталёт і я апынуўся ў самай лепшай бальніцы Гомеля. Доктар трое сутак не адыходзiў ад майго ложка. I ў вынiку мяне не даканалі якiм-небудзь няправiльным дыягназам i, адпаведна, памылковым лячэннем. I я выжыў.

Пазней даведаўся: прозвiшча маё галоўны ўрач тады пачуў не ўпершыню. Некалi ён вучыўся ў медыцынскiм інстытуце ў адной групе з маёю стрыечнай сястрой. Яны кахалі адно аднаго. На трэцiм курсе ад «сяброў» з жоўта-шэрага будынка рэктару прыйшло пiсьмо. Неўзабаве сястру, як дачку выкрытага ворага народа, з iнстытута выключылi. Тады будучы галоўны ўрач пабаяўся выступiць у абарону свайго кахання — гэта азначала б развiтацца з мараю стаць доктарам. Сястра пасля выключэння доўга хварэла, суткамі не спала, трызнiла i ўрэшце кранулася розумам.

А ў той час, калi лёс звёў яго са мной, доктар, які прайшоў «в’етнамскую», ужо нiчога не баяўся. Ён змагаўся за маё жыццё i за свой гонар. Ведаў: з гэтым прозвiшчам я ў родзе — апошнi. I калi ён не зробiць усяго магчымага i немагчымага, ланцужок можа канчаткова абарвацца.

У дадатак да ўсяго перажытага я ў той гомельскай бальнiцы выпадкова пачуў вымаўленае адным з дактароў: «Пункцыю ўсё ж дарэмна ўзялi. Паспяшалiся, перастрахавалiся, можна было i не браць. А цяпер пасля сарака пяцi ён — не жылец. Ранняя старасць».

Тады да сарака пяцi мне было далёка, i тая фраза мяне не вельмi насцярожыла. Не жылец дык не жылец. Гэта пра кагосьці iншага, не пра мяне.

Пазней жа, калi памяць вярнула да таго даўняга бязлiтаснага прысуду, я сказаў сабе: «Што ж, калi гэта сапраўды так — трэба спяшацца». I з таго часу я ўсё жыццё, як мог, спяшаўся.

Спяшаюся i цяпер, калi пiшу гэтыя радкi.

* * *

Наш плацкартны жыў сваiм вагонна-дарожным жыццём. Бедныя браткi-беларусы ехалi да сваякоў, якiя атрымлiвалi шалёныя паўночныя. Хто — у Мурманск, хто — у Манчагорск, а некаторыя шчаслiўчыкi — у прымежную зону, да «фiнаў». Да шчаслiўчыкаў належалі i мы.

Да Ленiнграда ўсё было звычайна i проста, як усюды ў Савецкiм Саюзе, але, калі паўночную сталiцу праехалі, пачалося нешта неўразумелае. Састаў пайшоў уздоўж граніцы, i на кожным паўстанку нас няспынна правяралi, правяралi, правяралi. Спачатку гэта прымушала ўсiх хвалявацца, потым пачало ўспрымацца спакойна i нарэшце зрабілася прадметам жартаў. У мяне нават узнiкла жаданне падкалоць таварышаў у зялёных фуражках. Гэта ледзь не давяло да бяды. На адным з прыпынкаў на чарговае «Вашы дакументы!» я, замест таго каб дастаць пашпарт, выпаліў:

— My name is Mick Jagger, — назваў імя вядомага англійскага рок-спевака. — I am from England. I have no documents on me, but I can sing for you!5

— Што-што? — не зразумеў жарту салдат. — А ну, пройдзем!

Дзякуй Богу, мама па-сапраўднаму расплакалася і здолела пераканаць прапаршчыка, якi падышоў на шум, што яе сын па-дурному пажартаваў, i пасля некаторага вагання той дазволiў нам ехаць далей. «Глядзiце за сынам, мамаша», — папярэдзiў, адыходзячы.

«Паўночная» цётка сустрэла нас у Манчагорску, за шмат кiламетраў ад свайго дома.

Дабіралiся да месца на «персанальным» грузавiчку яе мужа. Ехалi па бездарожжы гадзiны дзве. Пасёлак, у якiм жыла цётка, быў на самай мяжы з фiнамi i, як потым я даведаўся, бездарожжа было толькi з нашага боку.

Цётчын дом мяне ўразіў: новы, светлы, прасторны. Як самаму зморанаму, мне выдзелiлi асобны пакой. Такой раскошы не было нават у маскоўскай «гасцiнiчнай мафii».

* * *

Спаў я той першай ноччу на поўначы, як забiты. Недахопу кiслароду, пра які гаварыла цётка, зусім не адчувалася. Наадварот, мне здавалася, што яго зашмат: паветра было нейкае пранiзлiвае.

Ранiцай у ванным пакоі пачуў, як за тонкай сценкай, на кухнi, мама ўсхвалявана пытала-перапытвала сястру:

— Няўжо здолелі ўцячы? Двое? I што? Злавiлi? Зэкi? Палiтычныя? Гранiцу перайшлi, але фiны выдалi?

Я, агаломшаны, прыцiх, замёр.

— Так, і хутка iх павядуць паўз наш дом, — адказала цётка. — Вулiца ж у пасёлку адна.

Вядома ж, даведаўшыся пра такое, я не мог не выйсцi падыхаць свежым паветрам. Мне, якi начытаўся кнiжак пра герояў-пагранiчнiкаў i варожых агентаў, што ўсяляк спрабавалi прасачыцца да нас, хацелася ўбачыць калі не саміх шпіёнаў, дык хоць бы iх памагатых. Жывых, у натуральным выглядзе.

Я стаяў ля веснiчак i чакаў. Iх усё не вялi. Набліжаўся поўдзень. Мама выйшла паклiкаць мяне палуднаваць. Падышоўшы бліжэй, цiха сказала:

— Гэта, сынок, не звычайныя зэкi. Гэта палiтычныя, ворагi народа.

— Тым больш, мама, я павiнен паглядзець.

I тут мы ўбачылi працэсiю, што набліжалася да нас.

Уцекачоў вялi павольна, нібыта на павучанне iншым. Каб кожны мог iх убачыць, разгледзець, усвядомiць непазбежнасць пакарання. Ахоўвалi двух арыштаваных салдаты i людзі ў цывільным, усяго чалавек дваццаць. Быццам баялiся, што зэкi нават у кайданках паспрабуюць зноў уцячы.

Яны iшлi моўчкi. На тварах адчай, безнадзейнасць. Яны ведалі, куды ішлі, яны ведалі, што будзе далей… Успомнiлася тая даўняя фраза, што пасля непатрэбнай, памылковай пункцыі я не жылец, i мне страшэнна захацелася нейкім чынам падбадзёрыць уцекачоў, падтрымаць: «Я от таксама… Але трымаюся…» Аднак вымавіць што-небудзь не змог.

Шмат пазней даведаўся, што гэтых двух, асуджаных у шэсцьдзесят восьмым за ўдзел у сядзячай дэманстрацыі на Краснай плошчы ў знак пратэсту супраць уводу савецкіх войскаў у Чэхаславакiю, да ўцёкаў рыхтавала ўся зона. Расказвалi, што знойдзены ў iх манiфест пачынаўся словамi: «Мы, палiтычныя зняволеныя СССР, дзяржавы, якая сцвярджае, што нас няма…»

* * *

У пасёлку iшло толькi фiнскае тэлебачанне. Я слухаў незразумелую гаворку, але ў гэтым выпадку пераклад і не быў патрэбны: Леанiда Iльiча ўзнагароджвалi чарговай зоркай героя.

«Добры такi дзядок, — узіраўся я ў экран, — цацкi любiць. Пагляд цёплы. Усмiхаецца. Хіба ён можа каго пакрыўдзiць?»

I ўздрыгнуў ад нечаканага доўгага і пранізлівага званка ў дзверы. Цётка адчынiла. Зайшоў мужчына ў цёмна-шэрым гарнiтуры. Менавіта ў такім жа сядзеў перад завешаным шчыльнай шторай акном гаспадар незвычайнай мiнскай кватэры. Позiрк у госця быў добры-добры, як у экраннага дзядулі.

Я не спалохаўся. Ані! Нават не ўстаў з крэсла. Адно кiслароду чамусьцi раптам стала сапраўды не хапаць.

Пад падушкаю ляжаў «Iван Дзянiсавiч».

 

 

1О, будзь добрай дзяўчынкаю, пацалуй мяне (англ.).

2Думаю, мова для цябе не… як сказаць па-англійску? (англ.)

3Вы маеце на ўвазе «перашкода»? (англ.)

4Акцэнт, вядома ж, чыста беларускi (англ.).



Галоўная вуліца Мінска. 1880-1940 / Кніга 2



Галоўная вуліца Мінска. 1880-1940 / Кніга 1



Валеры Маракоў. Лёс. Хроніка. Кантэкст



Вынiшчэнне



Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. 1794-1991.



Рэпрэсаваныя лiтаратары, навукоўцы, работнiкi асветы, грамадскiя i культурныя дзеячы Беларусi. Рэпрэсаваныя Настаўнікі



Толькі адна ноч



Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- i царкоўнаслужыцелi Беларусi. 1917-1967.



Рэпрэсаваныя праваслаўныя свяшчэнна- i царкоўнаслужыцелi Беларусi. 1917-1967.Том 2



Ахвяры i карнiкi.



Рэпрэсаваныя каталіцкія духоўныя, кансэкраваныя і свецкія асобы Беларусі. 1917-1964



Рэпрэсаваныя медыцынскiя i ветэрынарныя работнiкi Беларусi. 1920-1960



Планъ губернскаго города Минска 1873 года



Планъ губернскаго города Минска 1888 года



Планъ губернскаго города Минска 1911 года



100 мiнiяцюр



Непамяркоўныя



100 миниатюр



Непримиримые



Сшытак



Яны не ведалі



Рассказы



Непамяркоўныя


Паэзiя Валерыя Маракова


Пялесткі (1925)



На залатым пакосе (1927)



Вяршыні жаданняў (1930)



Права на зброю (1933)



Лірыка (1959)



Вяршыні жаданняў (1989)



Рабінавая ноч


 
 

© Леанiд Маракоў, 1997-2016.
Выкарыстанне матэрыялаў сайта для публікацый без дазволу аўтара забаронена.

Распрацоўка i дызайн сайта - студыя "Каспер".